Cmentarz Centralny Szczecin

Cmentarz Centralny w Szczecinie to miejsce, które łączy w sobie funkcję nekropolii z walorami parku krajobrazowego. Rozciąga się na ponad 172 hektarach, co czyni go największym cmentarzem w Polsce i trzecim co do wielkości w Europie. Od otwarcia w 1901 roku spoczęło tu ponad 300 tysięcy osób, a sama nekropolia stała się swoistym muzeum sztuki sepulkralnej i ogrodnictwa pod gołym niebem.

Dla wielu osób cmentarz kojarzy się wyłącznie z żałobą, ale szczecińska nekropolia to coś więcej. To przestrzeń, gdzie historia splata się z przyrodą, a zabytkowa architektura współgra z dziesiątkami gatunków drzew i krzewów.

Historia i powstanie Cmentarza Centralnego w Szczecinie

Potrzeba budowy nowego cmentarza w Szczecinie pojawiła się pod koniec XIX wieku. Małe, przykościelne cmentarze nie nadążały za rozwojem miasta, które po 1873 roku – gdy zniesiono status twierdzy – zaczęło dynamicznie się rozrastać. Za najlepszą lokalizację uznano tereny rolnicze między dzisiejszą ulicą Mieszka I, Ku Słońcu a linią kolejową.

Projekt powierzono architektowi miejskiemu Wilhelmowi Meyerowi-Schwartau, który wzorował się na nekropoliach w Hamburgu i Wiednie. Chodziło o to, żeby stworzyć nie tylko miejsce pochówku, ale też park z prawdziwego zdarzenia – z alejkami, mostkami, punktami widokowymi i bogatą roślinnością. Cmentarz oficjalnie otwarto 6 grudnia 1901 roku. Początkowo zajmował 64 hektary, ale z czasem był systematycznie rozbudowywany.

W konkursie „Siedem Nowych Cudów Polski” organizowanym przez National Geographic cmentarz zajął 5. miejsce, wyprzedzając wiele znanych polskich atrakcji.

Po 1919 roku nekropolię rozbudowano w kierunku Gumieniec według projektu Georga Hanniga – pierwszego dyrektora cmentarza, który funkcję tę pełnił w latach 1900-1928. To właśnie Hannig nadał temu miejscu ostateczny charakter, dbając o każdy detal. Wprowadził nawet szczegółowy regulamin określający wygląd nagrobków – zabroniono polerowanych marmurów, zdjęć czy gipsowych figurek. Wszystko po to, by zachować harmonię i estetykę całego założenia.

Brama główna i kaplica – architektoniczne perły nekropolii

Wejście na cmentarz od ulicy Ku Słońcu robi wrażenie. Brama główna ma szerokość 77 metrów i została zbudowana w stylu neoromańskim w latach 1901-1903. Do bramy przylegają dwa skrzydła – wschodnie z administracją cmentarną oraz zachodnie z zapleczem gospodarczym. Wystrój rzeźbiarski wykonał szczeciński artysta Bolcke.

Podczas II wojny światowej brama ucierpiała w nalocie aliantów. Odbudowano ją osiemnaście lat później, choć z pewnymi zmianami – nie przywrócono na przykład czaszy z krucyfiksem, która wcześniej wznosiła się nad głównym przejściem.

Kaplica cmentarna to zdecydowanie najbardziej charakterystyczny element całego założenia. Wzniesiona w latach 1900-1903, zachwyca bogatą elewacją. W maju 1981 roku podczas prac remontowych wybuchł pożar, który strawił znaczną część budowli – całkowitemu spaleniu uległa między innymi centralna kopuła. Odbudowa trwała 13 lat, a pierwsza ceremonia pogrzebowa w odnowionej kaplicy odbyła się w marcu 1994 roku.

Od 2005 roku przy kaplicy działa krematorium, co uzupełnia infrastrukturę cmentarza.

Park dendrologiczny i egzotyczne rośliny

Cmentarz Centralny funkcjonuje też jako ogród dendrologiczny i jeden z najpiękniejszych parków przyrodniczych Szczecina. Rośnie tu wiele gatunków egzotycznych roślin, w tym miłorząb dwuklapowy – drzewo występujące naturalnie tylko w Chinach, które może dożywać nawet 4000 lat.

Już na etapie projektowania architektom zależało, by poza grobami znalazło się tu jak najwięcej obszarów zielonych. Alejki w starszej, wschodniej części cmentarza przebiegają na planie koła, tworząc ciekawy układ przestrzenny. Całość dopełniają liczne mostki i punkty widokowe.

W czasach przedwojennych cmentarz był wyposażony w 11 km dróg przejezdnych, 60 km dróg pieszych i 21 km sieci wodnej z 450 ujęciami. To pokazuje, jak przemyślane było to założenie.

Zabytkowe nagrobki i historia zapisana w kamieniu

Na terenie cmentarza zachowało się wiele przedwojennych nagrobków o dużej wartości artystycznej. Znajdziemy tu wielki głaz rodziny Bernharda Stoewera – twórcy znanych zakładów metalowych, monumentalną kolumnadę rodziny Hentschel, stelę nadburmistrza Szczecina Hermanna Hakena i jego żony Johanny czy nagrobek architekta cmentarza Wilhelma Meyera-Schwartau.

Zachowały się również pomniki poświęcone żołnierzom poległym w I wojnie światowej, krzyż upamiętniający poległych w wojnie prusko-francuskiej (1870-1871) oraz głaz poświęcony marynarzom ze statku „Augsburg”, którzy zaginęli 25 stycznia 1915 roku.

Przed wojną organizowano tu konkursy sztuki nagrobnej z udziałem wybitnych artystów. Urządzono nawet cmentarz pokazowy – z nagrobkami, ale bez zmarłych – by prezentować wzorcowe rozwiązania.

Polska historia cmentarza rozpoczęła się latem 1945 roku, kiedy Barbara Zaremba – ówczesny naczelnik Wydziału Zieleni i Lasów Zarządu Miasta – wyznaczyła pierwszą kwaterę pod pochówki. Dziś nazywa się ją „Kwaterą Pionierów” (nr 88).

Spoczywają tu zarówno prominentni działacze z okresu PRL, jak i osoby o bezsporne zasługach dla Szczecina: Guido Reck (malarz i pedagog), Janina Szczerska (pionier szczecińskiego szkolnictwa), Wiesław Dachowski (dziennikarz radiowy), Florian Krygier (jeden z twórców Pogoni Szczecin), kapitanowie żeglugi wielkiej Konstanty Maciejewicz i Antoni Ledóchowski czy prozaicy Ireneusz Gwidon Kamiński i Jan Papuga.

Trasy turystyczne – jak zwiedzać cmentarz

Po terenie cmentarza wyznaczono dwie trasy: historyczną i dendrologiczną. Obie pozwalają poznać to miejsce z różnych perspektyw – jedna skupia się na zabytkowych nagrobkach i historii, druga na walorach przyrodniczych.

Warto przeznaczyć na spacer co najmniej 2-3 godziny, żeby spokojnie obejrzeć najciekawsze fragmenty. Cmentarz jest na tyle rozległy, że można tu wędrować znacznie dłużej, zwłaszcza jeśli chce się dotrzeć do odleglejszych kwater czy po prostu pospacerować w ciszy wśród zieleni.

Dla osób zainteresowanych konkretnymi miejscami pochówku dostępna jest wyszukiwarka na stronie internetowej cmentarza, która pozwala odnaleźć groby osób pochowanych po 1945 roku.

Dla kogo to miejsce i kiedy warto odwiedzić

Cmentarz Centralny zainteresuje przede wszystkim miłośników historii, architektury sepulkralnej i sztuki ogrodniczej. To też dobre miejsce dla osób szukających spokoju i kontaktu z naturą w granicach miasta. Nie jest to typowa atrakcja dla rodzin z małymi dziećmi, choć starsze dzieci zainteresowane historią czy biologią mogą znaleźć tu wiele do odkrycia.

Najlepiej odwiedzić nekropolię wiosną, gdy kwitną krzewy i drzewa, albo jesienią – wtedy kolory liści tworzą niezwykłą atmosferę. Latem również można tu przyjść, choć w upalne dni spacer po otwartej przestrzeni może być męczący. Zimą cmentarz ma swój specyficzny klimat, ale trzeba się liczyć z trudniejszymi warunkami do zwiedzania.

Informacje praktyczne – jak dojechać, godziny otwarcia

Brama główna cmentarza znajduje się przy ulicy Ku Słońcu 125a w dzielnicy Gumieńce. To południowo-wschodnia część Szczecina. Oprócz bramy głównej dostępnych jest jeszcze osiem innych wejść – cztery przy ulicy Ku Słońcu (w tym przy ulicach Karola Miarki i Santockiej), jedno od ulicy Dworskiej, jedno od Wierzbowej oraz dwa od strony ulicy Mieszka I.

Dojazd komunikacją miejską: Do cmentarza docierają liczne linie autobusowe i tramwajowe. Najbliższe przystanki znajdują się przy ulicy Ku Słońcu – stamtąd kilka minut spacerem do bramy głównej.

Dojazd samochodem: Przy cmentarzu znajdują się miejsca parkingowe, choć w dni, gdy odbywa się więcej ceremonii pogrzebowych, może być problem ze znalezieniem wolnego miejsca.

Godziny otwarcia: Cmentarz jest otwarty codziennie. Wejście na teren nekropolii jest bezpłatne – można swobodnie spacerować alejkami i zwiedzać zabytkowe nagrobki.

Ile czasu przeznaczyć: Minimum 2-3 godziny na podstawowe zwiedzanie tras turystycznych. Jeśli ktoś chce dokładniej poznać historię i przyrodę tego miejsca, warto zaplanować nawet pół dnia.

Dodatkowe informacje: Na terenie cmentarza znajduje się lapidarium z zabytkowymi elementami nagrobków. Warto też zajrzeć na oficjalną stronę internetową, gdzie dostępne są plany cmentarza i wyszukiwarka miejsc pochówku.